Türkiye’deki Antik Kentler: En Bilinen 10 Yapı

Türkiye yalnız doğal güzellikleri ile değil binlerce yıl öncesine uzanan mimari doğası ile de büyülüyor. Çağları aşan antik yapılar sadece tarih değil her bir taşında aynı zamanda estetik ve ustalığı taşıyor. Mimari açıdan değerli olan yapılar günümüz yapı sektörüne de ilham oluyor. Bu makalede, Türkiye’deki antik kentlere ve en bilinen 10 antik yapıya yer vereceğiz.

Yayına Hazırlayan: Vasfiye Coşkun

Türkiye’deki Antik Kentler:

1.   Efes Antik Kenti

İzmir’de yer alan Efes Antik Kenti’nin kuruluşu M.Ö. 6000 yıllarına dayanmaktadır. Akdeniz uygarlıklarının en prestijli antik şehirlerinden biri olarak kabul edilen kent ticaret merkeziydi. Helenistik dönemin İyon mimarı olan Hippodamos tarafından planlanan kent iyi korunmuş bir ızgara planıyla inşa edilmiştir. Ünlü mimarın planına göre şehrin tamamı incelikle süslenen mermerden inşa edilmiştir.

Bugün UNESCO Dünya Mirası listesinde yer alan Efes Antik Kenti Roma İmparatoru Augustus döneminde 200.000 kişiden fazla kişiye yurt olmuştur. Efes Antik Kenti dünya genelinden birçok turiste ev sahipliği yapmaktadır.

2.   Aspendos Antik Kenti

Antalya’nın Serik ilçesinde yer alan Aspendos Antik Kenti içerisinde yer alan Aspendos Tiyatrosu günümüze kadar en iyi şekilde korunmuş açık hava tiyatroları arasında yer alır. Osmanlı döneminde kervansaray olarak kullanılması yapının korunmasını sağlamıştır. 2.yüzyılda Roma İmparatoru Marcus Aurelius tarafından inşa edilen tiyatro mimar Zenon tarafından tasarlanmıştır. Sahnede detaylı süslemeler ve görkemli sütunlar yapıya dramatik bir yapıya ve estetiğe dönüştürür.

15 bin kişilik kapasiteye sahip olması ve yarım daire şeklinde olan oturma alanı ile en arka sıradan bile rahat bir görüş alanı sağlanmıştır. Ayrıca, sahnedeki en düşük sesin bile binlerce kişi tarafından duyulmasını sağlayan olağanüstü akustik başarıya sahiptir.

3.   Hierapolis

Denizli ilinin Pamukkale Travertenlerin yanında yer alan Hierapolis Antik Kenti Bergama Kralı II. Eumenes tarafından M.Ö. 2.yüzyılda kurulmuştur. Roma döneminde kent bir termal sağlık merkezi olarak rol üstlenmiştir ve bu nedenle binlerce yıl ziyaretçileri olmuştur. Kentin 2 anıtsal kapısı ve ana caddeye paralel ve sokaklar ile ızgara planına sahiptir.

Ayrıca, Nymphaeum, Bath kompleksleri ve Apollon Tapınağı ile Antik Roma kutsal mimarisini simgeleyen yapılar bulunmaktadır. Travertenler ile birlikte antik kentte UNESCO Dünya Kültürel ve Doğal Miras listesinde yer almaktadır. Kent, yamaç oyma yöntemleri ile inşa edilmiş ve 300 sütunlu devasa tiyatrosu ile dikkat çeker.

4.   Bergama Akropolü

Bergama Akropolü İzmir ilinin Bergama ilçesinde yer almaktadır. Yüksek şehir anlamına gelen bu Akropol mimari yapısının yanı sıra dönemin stratejik savunma ve sosyal yaşam merkezi olmasıyla ön plana çıkmıştır. İlk yerleşim izleri M. Ö 7.yüzyıla dayanan bu kent iki ana kısımdan oluşmaktadır. Çeşitli uygarlıklara ev sahipliği yapan bu kent II.Eumenes döneminde en geniş haline ulaşmıştır.

Oldukça karmaşık bir yapıya sahip olması onu özgün ve dikkat çekici kılmıştır. Ayrıca, dik yamaçlar ve yükseltilmiş alanlar üzerine kurulu olmasından dolayı teraslar halinde inşa edilmiş ve en önemli yapılar en yüksek yerlere konumlandırılmıştır. Bu da savunma açısından önemlidir. Yüksek olmasının bir diğer zorluğu çok rüzgar olmasıdır. Bu nedenle, zorlu şartlara karşı dayanıklı sütunlar, kapılar ve terasları ile ön plana çıkar.

5.   Aphrodisias

Aydın’ın Aege Bölgesinde yer alan ve adını aşk ve güzellik tanrıçası olan Afrodit’ten almıştır. Kesin kuruluş tarihi bilinmeyen Aphrodisias Antik Kenti M.Ö. 2-5 yüzyıllarda heykelcilik ve mimarinin merkezi konumuna gelmiştir. Kent M.Ö. 5.yüzyılda polis statüsü kazanmış ve büyük bir gelişim göstermiştir. Burada bulunan mermer ocakları kentin en büyük zenginliği konumundadır.

Aphrodisias Antik Kenti’nin mimari yapısı Roma ve Antik Yunan mimarisi unsurlarını taşır. Izgara planına sahip olması kente hem estetik hem de fonksiyonellik sağlayarak simetrik yapı düzenini gözler önüne serer. Kullanılan taş işçiliği ve süslemeleri ile dönemin sanat ve mühendislik seviyesini göstermektedir. İçerisinde yer alan tiyatro, stadyum, kent merkezi, tapınaklar, hamamlar, kütüphaneler, mezar ve anıtlar kenti daha önemli hale getirmiştir.

6.   Hattuşa Ören Yeri

Hattuşa, M.Ö. 17.- 12. yüzyılları arasında Hitit İmparatorluğuna başkentlik yapmış ve günümüzde Çorum’un Boğazkale ilçesinde yer alır. 1986 yılında UNESCO Dünya Mirası listesine dahil edilen antik kent mimari ve şehir planlamasıyla dikkat çeker. Kentin çevresine iç ve dış olacak şekilde kalın surlar inşa edilmiştir. Surlar Hitit taş işçiliğinin ustalığını yansıtmaktadır.

Sur üzerinde bulunan 5 kapı bulunmaktadır. Kentte 3 evre yapılaşma vardır. İlki surların inşası ile olan, ikincisi ilk tahribatta yeniden yapım dinsel amaçlı yapıların inşası ve üçüncü evrede dinsel yapılar haricinde yeni yapılaşma vardır. Organize bir yapıya sahip olan bu şehir planlı şehircilik anlayışına sahiptir. Bu bağlamda şehir dini merkezler ve yönetim alanları olarak ayrılmıştır. Günümüze kadar taşınan kalıntılar Hititlerin güçlü estetik anlayışı ve mimari tekniklerinin bir kanıtıdır.

7.   Sagalassos

Pisidia’nın ilk kenti olarak kabul edilen Sagalassos Burdur’un Ağlasun ilçesinde yer alır. Denizden 1500-1700 metre yükseklikte yer alan kentte ilk yerleşim izleri 12 bin yıl öncesine dayanmaktadır. Orijinal halinin neredeyse tamamı korunarak günümüze kadar gelen bu yapı Roma mimarisinin en önemli örneklerindendir. M.S 13.yüzyıla kadar birçok uygarlığa ev sahipliği yapmıştır. Ancak, Selçukluların son askeri kale yerleşimini yok etmesiyle burada yaşam sona ermiştir.

Dikkat çeken su sistemlerinin yanı sıra yerel sütun planları, su kemerleri, taş işçiliği ve doğal çevreden ilham alan dağ silueti ile günümüz mimarisine ilham veren bir eserdir.

8. Myra Antik Kenti

Likya Uygarlığına başkent olmuş olan Myra Antik Kenti Antalya’nın Demre ilçesinde yer alır. Ayrıca, burası Kybele’nin Artemis olduğu yer olarak bilinmektedir. Kayaya oyulmuş kaya mezarları ve antik tiyatrosu ile öne çıkan bu yapıda usta mimari teknikler kullanılmıştır. Ustaca oyulmuş sütunlar ile süslenen mezar cepheleri ile doğal kaya görüntüsü birleştirilmiştir.

İçerisinde bulunan 10.000 kişilik antik tiyatronun büyük bir kısmı günümüze kadar şeklini korumuş bu da estetiğin yanı sıra dayanıklılığa da önem verildiğini göstermektedir. Mezarları doğrudan yerinde konumlandırmaları, yüzyıllardır şeklini koruyan işlem ve yerel taş kullanımı modern mimarlara ilham vermektedir.

9.   Celsus Kütüphanesi

Efes Antik Kenti içerisinde yer alan Celsus Kütüphanesi kentin en tanınan yapılarındandır. M.S 2.yüzyılda inşa edilen kütüphane hem bir bilgi merkezi hem de önemli bir mimari eserdir. Kütüphane 21 metre genişliğinde ve 17 metre yüksekliğindedir. İki katlı sütunlardan oluşan bu yapıda nişler içinde antik heykeller yer almaktadır. Ayrıca, sahne benzeri bir cepheye sahip olması ile antik tiyatro havası katar. 

Mimari olarak etkileyici olmasının yanı sıra 12 binden fazla parşömen barındırması ile önemli bir bilgi merkezi olmuştur. Aynı zamanda zemin altında yer alan Celsus mezarı ile bir anıt mezar özelliği de taşır.

10. Aizanoi Antik Kent

Kütahya’nın Çavdarhisar ilçesinde yer alan Aizanoi Frigya’ya bağlı olan Aizanitis’lerin ana yaşam merkezidir. Yapılan kazılarda M.Ö. 3000 yıllarına ait izlerin bulunmasından dolayı dünyanın en eski yapıları arasında yer alır. Kent, Zeus Tapınağı, stadyum, tiyatro ve Macellumu ile dikkat çekmektedir. Bu kentte bulunan yapıların mimarisi Roma ve Yunan kültürünü taşımaktadır.